ایمنی گاز در آشپزخانه: بوی گاز، نشت و خطر کربنمونوکسید

بوی گاز در آشپزخانه را جدی نگرفتهاید و نمیدانید اول باید شیر گاز را ببندید یا پنجره را باز کنید؟ در بیشتر خانهها کسی آموزش این لحظه را ندیده است و همین چند ثانیه تعیین میکند نشت به یک اتفاق کوتاه تبدیل شود یا به حادثهای که کل ساختمان و ساکنانش را درگیر میکند.


نشانههای نشت گاز: بو، صدا و رفتار شعله
نخستین نکتهای که باید بدانید این است که گاز طبیعی در حالت طبیعی بیرنگ و بیبو است و شرکتهای توزیعکننده برای اینکه نشت زودتر تشخیص داده شود، مادهای بودار به آن اضافه میکنند. یعنی بویی که حس میکنید، نشانه خود گاز نیست و هرچه غلیظتر شدن آن بو عوض میکند و در نشتهای بسیار کم، ممکن است بو اصلاً به مشام نرسد. پس نبودن بو، دلیل سالم بودن اتصالات نیست.
نشانههایی که معمولاً در آشپزخانه دیده میشوند:
حس بوی تند و گس فرس یا بوی تخممرغ گندیده، بهویژه در فضای نزدیک اجاق، زیر کابینت یا اطراف شیر گاز.
صدای سوت یا فوت کوتاه از ناحیه مشعل یا شیر، مخصوصاً وقتی شعلهها خاموشاند و گاز در حال خروج است.
شعلهای که بهجای آبی روشن، زرد یا نارنجی است، یا شعلهای که مدام خاموش و روشن میشود و بوی گاز همراه آن حس میشود.
حبابزدن آب در یک ظرف یا لیوان که روی سطح کار گذاشتهاید و بوی گاز روی سطح آب.
کم و کوتاه شدن شعله بعد از باز کردن در، یا خاموش شدن غیرمنتظره شعله در میانه یک پخت.
حس بوی گاز فقط وقتی پنجره و در کاملاً بسته است و بو در جای دیگری از خانه حس نمیشود.
بیشتر نشتهای خانگی از محلهایی میآیند که دست خوردهاند: واشر شیر گاز، اتصال انعطافپذیر اجاق به شیر، مهرههای پس از نصب، یا لولهای که با جابهجایی کابینت تحت فشار مانده است. بستن شیر بر عهده خودتان است، اما باز و بسته کردن شیرهای داخل کابینت و اتصالات، کار تکنسین مجاز است.
دقیقه اول: ترتیب درست و کارهایی که نباید انجام داد
منطق این ترتیب روشن است: هر جرقهای در فضای آشپزخانه، حتی جرقهای به کوچکی کلید یک چراغ یا روشن شدن تلفن همراه، میتواند بخار گاز را مشتعل کند. به همین دلیل ترتیب درست این است که اول گاز را ببندید، بعد تهویه کنید، بعد از ساختمان بیرون بروید و بیرون ساختمان خبر بدهید.
شیر اصلی گاز ساختمان را در همان حالتی که هست ببندید. اگر شیر شاخهای کنار اجاق در دسترس است، بستن آن کافی است.
بدون خاموش و روشن کردن کلیدها، درها و پنجرههای رو به بیرون را باز کنید تا هوای آشپزخانه تخلیه شود.
همه ساکنان، از جمله حیوانات خانگی، از ساختمان خارج شوند و در فضای باز بمانند.
از بیرون ساختمان با سامانه ۱۹۴ شرکت گاز تماس بگیرید و نشانی دقیق، نام ساختمان و هر نشانهای که دیدهاید را گزارش کنید.
کربنمونوکسید: خطری که بو ندارد
مونوکربنکربن یا همان CO گازی بیرنگ، بیبو و بیمزه است و تنها از راه بو کردن قابل تشخیص نیست. این گاز وقتی سوزاندن سوخت ناقص انجام شود تولید میشود؛ یعنی هر وقت اکسیژن کافی به مشعل نرسد، مثلاً وقتی هود روشن است و هوا را زودتر از خود اجاق میکشد، یا وقتی در و پنجره بسته و جریان هوا کم است. مولکول کربنمونوکسید حدود دویست و چهل برابر محکمتر از اکسیژن به هموگلوبین خون میچسبد و جای اکسیژن را میگیرد، به همین دلیل هم هیچ رنگ و بویی آن را لو نمیدهد.
نشانههای اولیه مواجهه با این گاز معمولاً شبیه سرماخوردگی است: سردرد، تهوع، بیحالی و ضعف، و همین شباهت باعث میشود خیلیها آن را جدی نگیرند. اگر چند نفر در یک زمان و در یک فضای بسته چنین علائمی داشته باشند، یا علائم با بیرون رفتن بهتر شود، باید به یک منبع سوخت در همان فضا شک کرد و از ساختمان خارج شد.
سازمان جهانی بهداشت سقف مواجهه ۲۴ ساعته با این گاز در فضای داخلی را چهار میلیگرم بر مترمکعب دانسته است؛ عددی که نشان میدهد موضوع در حد بیاهمیت نیست. راه پیشگیری هم روشن است: تهویه درست هنگام پخت، رساندن اکسیژن کافی به مشعل و نگهداری اصولی وسایل گازسوز. پژوهشگران برآورد کردهاند اجاقهای گازی خانگی حدود هشت دهم تا یک و سه درصد از گاز مصرفیشان را بهصورت متان نسوخته وارد هوای آشپزخانه میکنند، پس تهویه در اینجا یک توصیه تزئینی نیست.
سنسور، شیر کنترلی و سرویس دورهای
دو ابزار ساده، بار زیادی از ریسک را برمیدارند. اول سنسور مونوکربنکربن که روی دیوار و ترجیحاً نزدیک وسایل گازسوز نصب میشود و با رسیدن غلظت گاز به آستانه آژیر میزند؛ این دستگاه جای بوی گاز را نمیگیرد و جایگزین موارد بعدی هم نیست. دوم شیر کنترلی که در مسیر لوله پیش از اجاق قرار میگیرد و اگر جریان گاز در بازهای قطع نشود، خودش مسیر را میبندد.
این دو قطعه، جای بازدید دورهای را نمیگیرند. سازمانهای گاز معمولاً توصیه میکنند وسایل گازسوز دستکم سالی یک بار سرویس شوند و در بیشتر مدلهای اجاق گاز، نظافت سالانه مشعل، بررسی واشر و تنظیم فشار گاز جزو همین سرویس است. اگر چند سال از نصب اجاقتان گذشته و هرگز شیر ایمنی، سنسور و اتصالات بررسی نشدهاند، این بازدید را عقب نیندازید.


اجاق گازی تازه نصبشده هم بینیاز از این قواعد نیست. اتصال اجاق به شیر، نصب شیر کنترلی و رگولاتور و تست نشت، کار تکنسین مجاز است و بهتر است همان روز نصب انجام شود. اگر هود تازهای هم نصب میکنید، مسیر هوای تازه را با شیر گاز هماهنگ کنید؛ مکش هود بدون هوای جبرانی، بازده واقعی همان تهویهای را ندارد که از عدد روی برچسب انتظار میرود.
چه زمانی با سامانه ۱۹۴ شرکت گاز تماس بگیرید
تماس با سامانه ۱۹۴ شرکت گاز موضوع سلیقه نیست و در این حالتها لازم است:
هر زمان بوی گاز حس کردید، حتی اگر با بستن شیر و باز کردن پنجره برطرف شد.
پس از هر تعمیر، جابهجایی یا نصب دوباره وسیله گازسوز، برای تست نشت اتصالات.
وقتی شعلهها رنگ درست ندارند، زیاد کوتاه میسوزند یا مدام خاموش و روشن میشوند.
اگر هشدار یا آژیر یک دستگاه گازسوز، سنسور یا شیر کنترلی فعال شده و خاموش نشده است.
اگر بوی گاز را فقط در بعضی زمانها یا فقط در یک نقطه از خانه حس میکنید؛ این حالت معمولاً نشانه یک نشت کوچک و دائمی است.
هنگام تماس، نشانی دقیق، نام ساختمان و نشانههایی که دیدهاید را بگویید و تا اعلام کارشناس شیر اصلی را بسته نگه دارید. در ساختمانهای چواحدی، همسایهها را هم در جریان بگذارید؛ نشت از یک واحد میتواند به واحدهای دیگر هم برسد.